پیشینه دزفول

پيشينة تاريخي دزفول :
كي لسترنج در كتاب «بلدات الفلافه الشرقيه» كه ترجمه عربي آن در دست است ، درباره دزفول مطالبي نوشته كه ترجمه فارسي آن چنين است. دزفول يا دژپل يا قلعه پل ، بر كنار رودخانه دز در جنوب جندي شاپور واقع است و چون پل مشهوري كه به گفته تاريخ شاپور دوم فرمان ساختن آن را داده در آنجا است آن شهر به اين نام مشهور گشته است. اين پل را اصطخري «پل اندامش» ناميده و بقاياي آن هنوز هم وجود دارد. در قرن چهارم شهر دزفول به «قصر روناش» نيز معروف بوده است ولي مقدس گاهي آن را فقط به نام «شهر قنطره» يعني شهر پل ناميده است.اسامي ديگر هم بر اين شهر و پل مشهور آن نهاده‌اند به طوري كه «ابن سرابيون» آن را «پل روم» ناميده و اسم دز را به رودخانة جندي شاپور داده است و ابن رسته آن را پل رود و ابن خرداد به پل زاب ناميده است. زيرا به عقيده ابن خرداد به زاب نام رودخانه دز است. حمدالله مستوفي در قرن 8 گويد : دزفول آن را انديمشك گفته‌اند. بر دو جانب آن جندي‌شاپور نهاده است و پلي بر آن بسته‌اند به 42 چشمه و درازاي آن 520 گام و عرضش 15 گام و آن را پل انديمشك خوانند و آن شهر را بدان پل باز خوانند.
در نيمه قرن چهارم هجري جندي‌شاپوررو به ويراني نهاده و شهر دزفول به جاي آن به آباداني رسيد و توسعه يافت كه به قصر روناش معروف گرديد و دزفول در غرب جندي‌شاپور جاي دارد و از اين جهت مردم دزفول پس از چندين سال به نام «دژپل» شهر خود را «دزفول» ناميده‌اند.
جندي‌شاپور :
در هشت فرسخي شمال باختري شوشتر سر راه دزفول خرابه‌هايي كه امروز شاه‌آباد مي‌نامند ديده مي‌شود و اينجا موضع شهر جندي‌شاپور بوده است. رود آنجا را رود جندي‌شاپور يا رود دزفول گويند.
آب دزفول : رودخانه‌اي است كه از كوههاي بختياري سرچشمه مي‌گيرد و به كارون مي‌ريزد.
شهر دزفول با پيشينه چند هزار ساله از قديمي ترين شهر هاي استان خوزستان به شمار مي رود .در گذشته شهري در محل كنوني دزفول با نام آوان قرار داشته كه پايتخت نخستين تمدن گسترده عيلاميان بوده است .
واژه دزفول معرب واژه پهلوي دژ پل يا دژپوهل مي باشد واژه پل از پلي که از زمان شاپور اول ( پادشاهان ساساني )در اين شهر ساخته شده است به جا مانده است . کاوشگران پس از تحقيق اشاره کرده اندکه شهر آوان – پايتخت تمدن ايلام – همان دزفول کنوني است .همچنين اين شهر در دنيا به شهر آجر معروف مي باشد و داراي زيباترين نگارههاي آجري مي باشد که اين خود گواه معماري غني اين شهر در گذشته مي باشد .
دزفول يکي از بزرگترين شهر هاي استان مي باشد که طبق امار سال 1380 داراي 221174نفر در نقاط شهري و 159242نفر در نقاط روستايي مي باشد .
این شهر در شمال استان خوزستان و در قسمت جلگه اي آن با مساحتي به اندازه 4762کيلومتر مربع واقع شده است اين شهر در موقعيتي بين 48 درجه و 34دقيقه طول شرقي از نصف النهار گرينويچ و بين 32درجه تا 32درجه و 8دقيقه عرض شمالي از استوا قرار گرفته است و ارتفاع اين شهر از سطح دريا 120 متر مي باشد .از نظر مسافت در 721کيلومتري تهران و در فاصله 160 کيلومتري شمال اهواز قرار دارد و از شمال به لرستان و از شرق به شوشتر و از جنوب به اهواز و از مغرب به انديمشک و ايلام محدود مي گردد .
اين شهر داراي 3بخش ، مرکزي و چغاميش و سردشت مي باشد که اين سه بخش از 5شهر به نامهاي دزفول ، صفي آباد ، دزآب ، ميانرود ، سردشت و از 11دهستان و 717آبادي تشکيل شده است .
زمين هاي اين شهرستان از لحاظ توپوگرافي به سه دسته ناحيه کوهستاني ، ناحيه کوهپايه اي ، ناحيه جلگه اي تقسيم مي شوند .که ناحيه کوهستاني آن شامل نواحي شمال و شمال شرقي و ناحيه جلگه اي در ابتداي دشت وسيع و حاصل خيز خوزستان و ناحيه کوهپايه اي حد فاصل ناحيه کوهستاني و کوهپايه اي مي باشند .
شهرستان دزفول داراي آب و هواي معتدل است ولي هواي اين شهرستان به طور کلي گرم است و جزمناطق گرمسير کشور مي باشد .اين شهرستان داراي زمستان هاي خشک و تابستان هاي گرم مي باشد . گرم ترين و سردترين ماههاي سال به ترتيب تير و دي مي باشد .بررسي يک دوره آماري آب و هوايي نشان دهنده آن است که حداقل درجه حرارت شهرستان دزفول 2/19درجه و حداکثر آن 6/45درجه سانتيگراد مي باشد .
وزش باد غالبا در فصول پايز ، بهار ، تابستان از ناحيه جنوب غربي به طرف شمال شرقي و در فصول زمستان از طرف جنوب شرقي به سمت شمال غربي مي باشد .همچنين حداکثر ميزان بارندگي ساليانه در اين شهر 6/372ميلي متر مي باشد .حداکثر بارش باران در ماههاي آذر و دي و فروردين مي باشد .
وجود دو رودخانه دز و کرخه در اين شهرستان سبب شده که اين شهرستان داراي زمين هاي حاصلخيز خوبي باشد . رودخانه دز در چند کيلومتربعد از دزفول به رود خانه کارون مي ريزد که اين رود خانه از رودخانه هاي پر آب استان خوزستان است .پوشش گياهي در قسمت کوهستاني اين شهرستان عبارتند از : بلوط ايراني ، بادام ، کيکم ، پسته وحشي ، انجير وحشي و عناب است .ولي در منطقه جلگه اي اين شهرستان زمين پوشيده از علف و گياهان متنوع و گلهاي رنگارنگ مي باشد . در کل درختان اين منطقه عبارتند از نخل ، کنار ( صدر ) ، خرما ، بيد، اکاليپتوس ، ابريشم هندي ، شيشه شور و انواع مرکبات است .
پرندگان اين منطقه به دو دسته بومي و مهاجر تقسيم مي شوند که از پرندگان بومي مي توان به کبک د وراج ، تيهو ، ديدمک ، کاکو لي ، کيلو تالابي ، ميوه خور ، اردک مرمري ، گنجشک رودخانه اي ، بلبل خرما ، کشيم کوچک ، دم جنبانک ، قمري ، فاخته ، يا کريم ( کوکو )، کبوتر چاهي ، چکاوک واز پرندگان مهاجر مي توان به مرغابي ، غاز ، آنقوت ، تنجه ، قرقاز ، درنا ، هدهد ، پرستو ، اردک سرسفيد ، اکراسي آفريقا يي و …اشاره کرد .پرندگان شکاري اين منطقه عبارتند از سارگيه ، کورکور ، سنقر ، عقاب ، شاهين کوهي را نام برد .
از مهمترين پستانداران اين منطقه مي توان به سگ آبي ، گوزن ايراني ، خوک وحشي (گراز ) ، گربه جنگلي ، خرگوش ، گرگ ، شغال ، روباه ، تشي ، سگ ، موش خانگي ، وگوزن زرد که نوع اصيل آن در دنيا در منطقه حفاظت شده دز وجود دارد .اين شهرستان همچنين داراي دو منطقه حفاظت شده حياط وحش به نامهاي دز و کرخه مي باشد .
از مهمترين خزندگان خشک زي در اين منطقه مي توان به مار ، سوسمار ، لاک پشت اشاره کرد .
در زمينه کشاورزي نيز اين شهرستان يکي از قطب هاي مهم کشاورزي استان محسوب مي شود .از مهمترين محصولات کشاورزي اين منطقه مي توان به گندم ، سيفي جات ، حبوبات ، برنج ، خرما ، مرکبات ، ذرت ، چغندر ، نيشکرو شلتوک ، باقلا و لوبيا اشاره کرد .امروزه انواع گلهاي رز از جمله رزهاي سياه که در دنيا بي نظير است در دزفول پرورش داده مي شود .در زمينه صنايع دستي اين شهر مي توان به صنايعي همچون نساجي (بافندگي ) ، نخ ريسي ، رنگرزي ، نمد مالي ، سفالگري ،فراورده هاي چرم و پوست سنگ تراشي ،محصولات فلزي ومحصولات آلياژي (ورشو )، خراطي ، کاشي سازي ، مي توان اشاره کرد .
معادني که در اين شهرستان وجود دارند مي توان به معدن سنگ آهک ، سنگ گچ و شن وماسه و خاک رس اشاره کرد .

 

وجه تسمیه دزفول :
برگردان عربي واژة «دژپل» يا «دژپوهل» هست. اپل در زمان پهلوي «پوهل» مي‌گفته‌اند واژة «پل» از پلي كه توسط اسيران و مهندسان رومي در قرن چهارم ميلادي ساخته شده است. واژه «دژ» نيز از دژ و قطعه‌اي كه توسط پادشاهان ساساني به منظور حفاظت از پل مذكور در ابتداي آن احداث شده بود أخذ شده است. به نحو اجمال مي‌توان تحولاتي را كه طي دوره‌هاي مختلف تاريخي بيش از يك هزاره به برخورداري شهر آباد و داراي اعتبار فرهنگي و تاريخي در سرزمين باستاني خوزستان انجاميده است بدين شرح برشمرد :
1- در نوشته‌هاي باستاني پس از طوفان نوح ، از شهري به نام اوان نام برده شده است. اين شهر پايتخت تمدن «عيلام» و سرآمد شهرهاي مشرق زمين بوده است. كاوشگران غربي در نيم قرن اخير پس از مطالعات و تحقيقات فراوان ، تصريح كرده‌اند كه اوان همان دزفول كنوني است.

2- انديميشن :
نام ديگر دزفول كنوني ، پس از تمدن عيلام ، متعلق به دورة ساسانيان است. اين نام به تصريح «آرتور كريستين سن» در كتاب ايران در زمان ساسانيان مأخوذ از زندان و قلعه است كه براي زندان كردن افراد سرشناس در عهد ساساني مورد استفاده قرار مي‌گرفته است.

3- اندامش ، پس از فتح شهرهاي خوزستان توسط سپاه اسلام در سال هفدهم هجري قمري و پس از آن كمتر از اين شهر نام برده شده است ، ولي در نيمة دوم قرن چهارم هجري ، ابواسحاق بن محمد فارسي استخري از شهري به نام «اندامش» در محل فعلي دزفول نام برده است.

4- قصر روناش : ابوعبدالله ياقوت بن عبدالله حموي رومي بغدادي در كتاب معروف معجم البلدان پيرامون «قصر روناش» چنين نوشته است. روناش شهرستاني از خوزستان است كه امروز دزپول گفته مي‌شود.

5- اين نام تا اوايل قرن دهم هجري رواج داشته است ، تا اينكه سرانجام در سال 916 هجري قمري در دورة صفويه و در زمان شاه اسماعيل اول تغيير نام يافته و رعناش شده است. در حال حاضر نيز برآمدگي ساخل غرب دز را رعنا مي‌گويند كه حرف «ش» آخر آن حذف شده است.

6- انديمشك : مرحوم حمدالله مستوفي دزفول آن را انديمشك «اندلشك ، اندالمشك ، اندلمشكا» گفته‌اند. به عبارت ديگر نام انداميش پس از هزار سال به نام انديمشك شهرت يافته است. نام پيشتر آن دزفول به بوتة فراموشي سپرده شده است. تا سرانجام به قريه‌اي مجاور دزفول كه سابقاً صالح آباد ناميده مي‌شده اطلاق گرديده است. اندايمشك كنوني از شهرهاي استان خوزستان و مجاور دزفول است.

7- نام دزفول از قرن هفتم هجري قمري در كتابها ديده مي‌شود و تاكنون نيز به اين نام مشهور بوده است.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

  • نقشه محلات قدیمی دزفول
  • تازه های سایت